Son dakika
Akın ÖZÇER Köşe Yazısı Akın ÖZÇER

AB Gerileme Raporu

Günlük yaşamımızda tanık olduğumuz hukuksuzluklar doğruya doğru dememiz gerektiğini açıkça ortaya koyuyor. Yarın aynı konu Avrupa Konseyi çatısı altında yeniden gündeme geldiğinde aynı eleştirileri mi yapacağız, AK ile AB’ni aynı kefeye mi koyacağız? Anayasa’nın değiştirilemez 2. maddesinde yer alan “demokratik, sosyal hukuk devleti” kavramı evrensel ilkeler ve kurucu üyesi olduğumuz AK’nin ölçütlerinden bağımsız içi boş bir kavram mı? Bunları 27 yıl önce askeri vesayet odaklarına anlatırken, ş

Bundan 27 yıl önce, Türkiye’nin AB üyeliğine adaylığının resmileştiği Helsinki Zirvesi ertesinde, 1993 tarihli Kopenhag kriterlerine uyum sağlamak amacıyla DPT (Devlet Planlama Teşkilatı) bünyesinde Prof. Tuğrul Arat’ın başında bulunduğu Türkiye-AB İlişkileri Özel İhtisas Komisyonu (ÖİK) görevlendirilmişti. Komisyonun eşgüdümünde dört ayrı alt komisyon kurulması kararlaştırılmıştı. Üyelik müzakerelerinin açılması için siyasi kriterlerinin karşılanması şart olduğundan başına Başbakanlık İnsan Hakları Koordinatör Üst Kurulu (İHKÜK) Başkanı Dışişleri mensubu Gürsel Demirok’un  getirildiği siyasi alt komisyonun çalışmaları öncelik taşıyordu. Devlet Bakanı, bir başka Dışişleri mensubu Mehmet Ali İrtemçelik’e bağlı olan İHKÜK, AB’den bağımsız olarak sivil toplum ve üniversitelerin katkılarıyla demokratik reformlar içeren Gündem 2000 + başlıklı bir rapor hazırlamıştı. Bu rapor ilgili bakanlıkların AB daire başkanlarının yanı sıra benim de Dışişleri Bakanlığı AB Genel Müdürlüğü bünyesinde siyasi kriterlere bakan Daire’nin Başkanı olarak katıldığım alt komite toplantılarında geliştirildi.

Siyasi kriterleri önemli ölçüde karşılayan bu rapora tek çekince kendilerini toplantılara davet ettiren MGK (Milli Güvenlik Kurulu) Genel Sekreterliği’nden gelmişti. Emekli albay olduklarını söyleyen iki Genel Sekreterlik görevlisinin önerileri, MGK’nun askeri vesayetin odağı olduğu o dönemde özetle daha az demokrasi yönündeydi. Katılımcılara sunulan MGK kağıdında “AB raporlarında yer alan demokrasi eksikliklerinin önemli bir bölümünün gerçek olduğu” kabul ediliyor ama bu eksikliklerin ve özellikle insan hakları ihlallerinin doğrudan terörden kaynaklandığı öne sürülüyordu. Devamla “Türkiye’nin bu konulardaki eksikliklerinin belirtildiği raporların, insan hakları dernekleri dahil hükümet dışı kuruluşlar gibi çoğu ülkemize ön yargılı olan kurumların sübjektif görüşlerine istinaden hazırlandığı bilinmektedir” deniliyordu. Her konuda her şeyin en doğrusunu bilen (!) MGK’nun görüşleri şu cümleyle tamamlanıyordu: “bunun yerine o konulardaki görüşlerimizin ve hassasiyetimizin daha etkili bir şekilde karşı tarafa aktarılmak suretiyle Türkiye tarafından yerine getirilmesi mümkün olmayan taleplerin AB raporlarında yer almamasına çalışılmasında yarar mütalaa edilmektedir”. Bu cümleler o dönemde askeri vesayeti temsil eden MGK’nun AB raporlarına nasıl baktığını ve bürokrasi ve seçilmiş siyasetçilerin üzerindeki baskısını ortaya koyuyordu.

Nihai rapor tam olarak istedikleri gibi çıkmayınca Bakanlık’taki odamda beni ziyaret eden iki MGK Genel Sekreterlik görevlisinin zaman, zaman ses yükselterek bu raporda değişiklik yapmam için baskı yaptıklarını söylemeden geçmem mümkün değil. Raporun sonra siyasi otoritenin onayına sunulacağını belirterek kendilerini başımdan savmıştım. Ama tahmin olunacağı gibi, MGK’nun sonra üst düzeyde Bakanlık’ta bazı başarısız girişimleri de olmuştu. Sonunda siyasetçilere de baskı yaptıkları, raporda yer alan bazı küçük değişikliklerden anlaşılmıştı. 

Yazıma 26 yıl önceki olayları anlatarak başlamamın nedeni, AB Komisyonunca 4 Kasım’da yayınlanan, eskiden İlerleme Raporu denilen, Türkiye raporuyla ilgili olarak Dışişleri Bakanlığı’nın yaptığı açıklamanın demokratları rahatsız eden ikinci cümlesi:  “raporda yer alan, özellikle siyasi kriterler ile yargı ve temel haklar alanındaki mesnetsiz iddiaları reddediyoruz. Söz konusu ithamlar, bazı AB yetkililerinin çifte standartlı yaklaşımının ve tutarsız, inandırıcılığını yitirmiş zihniyetinin yansımasıdır.” Bu cümle bana MGK’nun o dönemde demokrasi, hukukun üstünlüğü ve insan hakları konusunda dile getirdiği cümleleri anımsatıyor. Böyle bir cümle, mensuplarıyla Kopenhag siyasi kriterlerinin karşılanmasına katkıda bulunmuş Dışişleri’ne yakışıyor mu takdir okurların. Ama bu cümle demokrasi, hukukun üstünlüğü ve temel haklardan bihaber birilerinin kaleminden çıkmış görünüyor ne yazık ki.

Siyasi kriterlerde nereden nereye?

Kabul etmek gerekir ki Ankara’daki AB Komisyonu Temsilciliğince İngilizceye çevrilen ve Avrupa kamuoyuna da ulaştırılan İHKÜK raporu büyük ilgi görmüştü. 26 yıl önce “Demirok” raporu olarak adlandırılan bu raporun Brüksel’de izlediğim bir AP (Avrupa Parlamentosu) toplantısında alkışlandığına tanık olmuştum. Katkıda bulunduğu bir raporun takdir görmesi insana haz veriyor. O zaman keşke Demirok da burada olsaydı diye düşünmüştüm. İlk Ulusal Program’ın siyasi kriterler bölümü, 2001 yılında yapılan anayasa değişiklikleri büyük ölçüde askeri vesayete rağmen çıkarılan bu rapordaki önerilere dayanıyordu. 3 Kasım 2002 seçimlerinde iktidara gelen AK Parti de raporda yer alan reformları sürdürerek bu sürece önemli katkılarda bulunmuştu. Nitekim 2005 yılı itibariyle Türkiye’nin siyasi kriterleri yeterince yerine getirdiği kabul görmüş ve AB ile müzakere sürecine geçilmişti. Ama 21 yıl sonra, artık siyasi kriterleri karşılamış bir Türkiye yok karşımızda ne yazık ki. 

Dijital Medya Günlüğü’nde yazan Gürsel Demirok’un konuyla ilgili “ AB ile gerginlik rapora yansıdı” başlıklı 5 Kasım tarihli yazısında altını çizdiği gibi, “Türkiye’nin AB üyeliği yönündeki siyasi irade beyanlarıyla üyelik için gerekli demokratik ve hukuki kriterler arasındaki uçurumun daha da genişlediği vurgulanıyor” ve çok daha önemlisi  “İnsan hakları, demokrasi, hukukun üstünlüğü, yargı bağımsızlığı ve temel özgürlükler alanlarında yaşanan gerilemelere ilişkin ciddi eleştiriler yöneltiliyor. “  Bu nedenle AB Komisyonu’nun Türkiye raporlarını artık “ Gerileme raporları” olarak adlandırmanın çok daha uygun olduğu düşüncesindeyim.

Birçok anayasa maddesinin uygulanmaması sonucu Strasbourg, dolayısıyla Kopenhag siyasi kriterlerine uyulmadığının altını defalarca çizmiş olduğum için Türkiye’nin demokratik hukuk devleti ilkesinden uzaklaştığına dikkat çeken bir raporun özellikle bu konulardaki tespitlerini “mesnetsiz iddialar” olarak nitelemek son derece gülünç. Bu raporda yer aldığı gibi "muhalefet politikacıları ve ana muhalefet partisi üzerinde yargısal baskı" yok mu? Bir siyasi parti için butlan kararı gibi ancak anayasa hukuku okumamış bir kimsenin verebileceği bir karar verilmemiş mi bu ülkede? O zaman rapor, “CHP’ye yönelik butlan kararını” eleştirir,  “yargı tarafsızlığı ve bağımsızlığı hem ilk derece hem üst mahkemelerde iyileştirilmeli” diye yazarken mesnetsiz bir iddiada mı bulunuyor? Adalet Bakanı’nın Başkanı olduğu HSK’nın eleştirilmesi doğal değil mi? Anayasa’nın 159. maddesinin değiştirilmesi gerektiğini defalarca yazdım bu mecrada. Ayrıca raporda yer aldığı gibi muhalefet mensuplarına, gazetecilerine ve sivil toplum üyelerine siyasi içerikli davalar hala sürdürülmüyor mu bu ülkede?

Rapor ayrıca AİHM Büyük Dairesi’nin aldığı son Kavala kararının uygulanmadığına işaret ediyor. Anayasamızın 90. maddesi AİHM kararlarına uyulmasını emretmiyor mu? Sadece Kavala değil, birçok siyasetçi ve sivil toplum aktivistiyle ilgili AİHM kararları Türkiye’de yıllardır uygulanmıyor. Bu konu doğrudan AB değil, asıl kurucu üyesi olduğumuz AK (Avrupa Konseyi) ile ilişkilerimizi zehirliyor. Bu konularda da defalarca yazdığım için yinelemek istemiyorum. Ama altını önemle çizmek isterim ki eski MGK kafasıyla kaleme alınmış bu absürt açıklamalara artık son verilmesi gerekiyor. Ne Türkiye’ye ne de siyasi iktidara yararı var çünkü. 

AB raporu ekiyle birlikte tam 111 sayfa. Elbette tümüyle benimsenecek veya tümüyle eleştirilecek bir metin değil. O bakımdan Dışişleri açıklamasının ilk cümlesinde yer alan “ Avrupa Komisyonu’nun 2026 yılı Genişleme Paketi kapsamında ülkemizle ilgili hazırladığı rapor, Avrupa Birliği’nin (AB) ülkemize karşı ön yargılı ve hakkaniyetten uzak tutumunu bir kez daha ortaya koymaktadır” cümlesi de yerinde olmamış. Üstelik bu cümledeki “ AB’nin ülkemize karşı ön yargılı ve hakkaniyetten uzak” ifadesi, ilginç biçimde 2000 yılında MGK Genel Sekreterliği’nin bu konudaki ifadeleriyle birebir örtüşüyor. AB raporları öteden beri aday ülkelere tutulan bir ayna niteliği taşır. Bu yazımda raporun özellikle odaklandığım demokrasi, hukuk devleti ve temel haklar bölümü yanlışlardan çok doğruları yansıtıyor. Yukarıda da belirttiğim gibi kurucu üyesi olduğumuz AK’nin Strasbourg kriterleriyle birebir örtüşen Kopenhag siyasi kriterleri ile ilgili. 2005 yılında yeterince karşıladığımız siyasi kriterlerle. O yıldan bugüne AB mi tutum değiştirdi, yoksa Türkiye mi bu alanda geriledi?

Sorunun doğru yanıtı ikinci şık. Günlük yaşamımızda tanık olduğumuz hukuksuzluklar doğruya doğru dememiz gerektiğini açıkça ortaya koyuyor. Yarın aynı konu Avrupa Konseyi çatısı altında yeniden gündeme geldiğinde aynı eleştirileri mi yapacağız, AK ile AB’ni aynı kefeye mi koyacağız? Anayasa’nın değiştirilemez 2. maddesinde yer alan “demokratik, sosyal hukuk devleti” kavramı evrensel ilkeler ve kurucu üyesi olduğumuz AK’nin ölçütlerinden bağımsız içi boş bir kavram mı? Bunları 27 yıl önce askeri vesayet odaklarına anlatırken, şimdi kalkıp siyasetçileri iknaya mı çalışacağız?  Bir konuda siyasi tutum alırken öncelikle devlet ciddiyeti gerekiyor kuşkusuz.         

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Paraguay’da neler oluyor?
  2. Trump topal ördek mi olacak?
  3. Sokak Mélenchon’un, sandık Le Pen’in mi?
  4. Erken seçim İspanya’ya siyasi istikrar getirir mi?
  5. Barınma hakkı için kıtasal dayanışma