Son dakika
Akın ÖZÇER Köşe Yazısı Akın ÖZÇER

Trump topal ördek mi olacak?

Bu yılki ara seçimler, çok ve gereksiz konuşan ve başta Latin Amerika ülkeleri olmak üzere uluslararası düzeni bozan ve ABD’nin haydut devlet imajını güçlendiren Başkan Donald Trump’ı frenlemek açısından büyük önem taşıyor. “Önce Amerika” sloganıyla iktidara gelen Trump’ın iki sene boyunca rayından çıkan dış politikasına son vermek Amerikan seçmeninin elinde. Her ne kadar dünya halklarının umudu olan “impeachment” olasılığı yok denecek kadar az olsa da.

ABD Salı günü ara seçimlere (midterm elections) gidiyor. 1787 yılından bu yana iki yılda bir Temsilciler Meclisi’nin tümü (435 milletvekili) ve her eyalet için iki senatör olmak üzere 100 üyeden oluşan Senato’nun üçte biri yenileniyor. Cumhuriyetçiler 219 milletvekiliyle Temsilciler Meclisi’nin, 53 senatörle de Senato’nun salt çoğunluğuna sahip. Bu yıl 22’si Cumhuriyetçi, 13’ü Demokrat olmak üzere 35 senatörün sandalyesi için seçim yapılıyor.

Anketler, Başkan Trump’a seçmen desteğinin ortalama yüzde 37’ye kadar gerilemiş olduğunu gösteriyor. Eylül ayında yüzde 3,7 oranına yükselen yıllık enflasyon ve artan yaşam maliyeti seçmenin iktidara duyduğu memnuniyetsizliğinin başlıca nedeni. Ara seçimler ABD’de seçmenlerin, istisnai dönemler hariç, genelde iktidarı cezalandırdığı seçimler olageliyor. Bu kuralın bu defa da bozulmayacağı anlaşılıyor. Nitekim ulusal düzeyde yapılan anketler (NPR/PBS/Marist, Emerson) Demokrat adayların en az yüzde 8 oy farkla Cumhuriyetçiler’in önünde yer aldıklarına işaret ediyor. Dolayısıyla 214 sandalyeye sahip olan Demokratlar ‘ın Temsilciler Meclisi’nde salt çoğunluğa ulaşması yüksek bir olasılık. Bu durumda, Donald Trump’ın topal ördek (Lame duck president) olması kaçınılmaz.

Kararnamelerle iş görmeyi seven, dolayısıyla açık ara en çok kararname imzalayan (yılda ortalama 166) Başkan unvanına sahip olan Trump’ın yasama yetkilerinin yanı sıra dengeleyici güç olan iki meclisten birinde salt çoğunluğu yitirmesinin, alacağı bazı kararları frenleyen sonuçları olacak kuşkusuz. Demokratlar ’ın çoğunlukta olduğu bir Temsilciler Meclisi’nin neler yapabileceğini incelemeden önce Senato seçimleriyle ilgili tahminlere de göz atmakta yarar var.

Ulusal düzeyde rüzgârı arkalarına alan Demokratlar ‘ın, Barnie Sanders ve Angus King gibi genelde Demokratlar’a destek olan iki bağımsız isimle 47 olan senatör sayılarını arttırmaları ve salt çoğunluğu ele geçirmeleri imkânsız değil. Bunun için sahip oldukları 13 sandalyeyi korunmaları ve Cumhuriyetçiler’in elinde bulunan sandalyelerden 4’ünü kazanmaları gerekiyor. Bunu mümkün kılan, taraflar arasındaki yarışın ortada olduğu eyaletler (battleground states) var. Bunlardan biri aslında Cumhuriyetçiler’in kalesi olan Teksas. Fox News ve Emerson College anketlerinde Demokrat aday James Talarico ile rakibi Ken Paxton ’nun başa baş olduğu görülüyor. Ohio’da eski senatör Sherrod Brown, Fox News anketine göre Cumhuriyetçi rakibinin 3-5 puan önünde gidiyor. North Carolina’da eski Demokrat Vali  Roy Cooper rakibine 10 puan fark atıyor. Maine’de de Demokrat Troy Jackson ile Susan Collins arasında başa baş bir yarış var. Ayrıca Alaska ve Iowa da Demokratlar’a geçebilecek eyaletler arasında bulunuyor.  Demokratlar özet olarak bu eyaletlerin 4’ünü alır ve yarışın ortada seyrettiği Georgia ve Michigan gibi eyaletleri yitirmezse Senato çoğunluğunu ele geçirebilir. Bu durumda Trump çift taraflı topal ördek olur ki hareket alanı iyice daralır. Peki, impeachment (azil) yolu da açılabilir mi?

İmpeachment (görevden alma) ne kadar mümkün?

Bundan 7 ay kadar önce 20 Mart’ta yayınlanmış “Dünyanın tek umudu: Impeachment” başlıklı yazımda bu konuyu ele almış, bu prosedürün Temsilciler Meclisi tarafından salt çoğunlukla (218) başlatılabildiğini ama sonuca ulaşması için mutlaka Senato’nun üçte iki çoğunluğunun (67) onayı gerektiğini aktarmıştım. Dolayısıyla seçimlerde Temsilciler Meclisi’nde salt çoğunluğa ulaşmaları beklenen Demokratlarca belki “impeachment” prosedürü başlatılabilir ama 2021 yılında olduğu gibi Senato’da üçte iki çoğunlukları bulunmadığı için görevden almanın gerçekleşmesi mümkün olmaz. Atıfta bulunduğum yazımda da belirtmiş olduğum gibi, bugüne kadar Amerikan siyasi tarihinde biri Trump hakkında olmak üzere dört kez başlatılan “impeachment” prosedürü Senato’da nitelikli çoğunluk bulunamadığı için sonuca ulaşmamıştı.  

Bu örneklerden anlaşıldığı gibi, “impeachment” prosedürünün işleyebilmesi için bazı senatörlerin rakip siyasi partiyle birlikte oy kullanması şart. Prosedür vatana ihanet (Treason), yolsuzluk (Bribery) ve diğer büyük suç ve kabahatler (High Crimes and Misdemeanor) isnadıyla açılabiliyor. Rakip siyasi partiye mensup senatörlerin ancak anayasada açık bir tanımı olan vatana ihanet gerekçesiyle kendi başkanlarına karşı oy kullanabileceklerini kabul etmek gerekir. İsnat edilen diğer tüm suçlar yorumlanmaya elverişli çünkü.

Demokratlar ‘ın önceliği

Bu itibarla, Demokratlar “impeachment” prosedürü başlatmayı öncelemiyor. Ayrıca Trump’ın ilk dönemindeki “impeachment” sürecinin Cumhuriyetçi seçmeni konsolide ettiğinin farkındalar. Bu nedenle kapsamlı denetim ve soruşturma mekanizmalarını işletmeyi planlıyorlar. Donald Trump ve aile bireyleri hakkındaki yolsuzluk iddialarıyla ilgili soruşturmalara öncelik verileceği açıklanmış durumda. Ayrıca Ukrayna’ya yardımın yeniden başlatılması, İran savaşının durdurulması ve dünya ülkelerine keyfi ek gümrük tarifeleri uygulamasına son verilmesi Demokratlar ’ın ele alacağı konular olduğu anlaşılıyor.

Temsilciler Meclisi komitelerinin soruşturmalarında veya kamuoyuna sızan belgelerde açık bir anayasal ihlal, ağır bir yolsuzluk veya ciddi bir yetki aşımı somut kanıtlarla (smoking gun) ortaya konulabilirse, Cumhuriyetçi senatörlerin üzerindeki kamuoyu baskısının artacağı hesaplanıyor. Böyle bir durumun “impeachment” prosedürünün ısıtılması ve masaya getirilmesini kolaylaştıracağı aşikâr.

Kabul etmek gerekir ki yasamanın yürütmeye karşı en güçlü silahı bütçe. Hükümetin harcama yapabilmesi, federal kurumların fonlanması ve öncelik verdiği projelerin (sınır duvarı ve savunma harcamaları gibi) hayata geçmesi Kongre'nin onayına bağlı olduğu için topal ördek olursa Başkan Trump’ın idari kararlarının parasal olarak boğulması mümkün. ABD’de zaman, zaman görülen ve hükümetin kapanması "Government Shutdown” olarak adlandırılan krizler yasamanın yürütmeyi kısmen felç etmesinin somut örneğini oluşturuyor.

Demokratların kontrolüne geçen Temsilciler Meclisi ve Senato birlikte Başkan’ın öncelediği yasa tasarılarını bloke edebilir. Başkan veto yetkisi kullanacak olsa bile savaş yetkisi gibi önemli konularda Kongre’nin vetoyu aşması mümkün olabilir. Buna örnek olarak Kongre’nin 1973 yılında kendi izni olmaksızın Başkan Nixon’ un Kamboçya’nın bombalanması ve Vietnam'daki askeri operasyonların genişletilmesi kararı üzerine çıkardığı Savaş Yetkileri Kararı (War Powers Resolution) gösteriliyor. Bu yasaya göre, Başkan, Kongre'nin resmi savaş ilanı veya özel yetkisi olmaksızın Amerikan ordusunu çatışma bölgelerine gönderirse en geç 60 ila 90 gün içinde Amerikan birliklerini geri çekmek zorundaydı. Başkan Nixon bu yasayı veto etmiş ama hem Temsilciler Meclisi hem Senato üçte iki çoğunlukla vetosunu aşmıştı. Peki ama aynı şey bugün, üçte iki çoğunluğun bulunmasının mümkün olmadığı bir ortamda yapılabilir mi? 

Meclis ve Senato’nun Demokratlar ‘ın eline geçmesi halinde teorik olarak mümkün. Savaş Yetkileri Kararı’nın 5. Bölümü (c) fıkrasına (War Powers Resolution/Section 5(c)) göre her iki Meclisin ortak bir karar (concurrent resolution) alması durumunda, bir yasa tasarısı (Bill) söz konusu olmadığından Başkan’ın veto yetkisi bulunmuyor. Ancak Başkan’ın "Başkomutan" (Commander-in-Chief) yetkisine dayanarak, ani bir tehdit karşısında orduyu koruma veya "acil savunma" adı altında operasyonları bir süre daha sürdürme iddiasında bulunması ve bu karara uymaması mümkün. Nitekim 1983 yılında Yüksek Mahkeme'nin “Immigration and Naturalization Service v. Chadha” davasında aldığı karar nedeniyle "Ortak Karar” (Concurrent Resolution) yoluyla asker çekmenin anayasaya uygunluğu hukuken hâlâ tartışmalı. Yüksek Mahkeme söz konusu kararında, Başkan’ın yetkilerini "vetosuz" kısıtlamanın erkler ayrılığı ilkesine aykırı olabileceğine hükmetmişti. Demokratlar ’ın Senato çoğunluğunu aldıkları takdirde bu yola yeniden başvurmaları halinde Beyaz Ev konuyu yeniden Yüksek Mahkeme’nin gündemine taşıyabilir. Muhafazakâr ağırlıklı yargıçlardan oluşan Yüksek Mahkeme de 1983’tekine benzer bir karar alabilir. O bakımdan Kongre’nin Başkan’ı bu yolla değil, doğrudan bütçe yetkisini kullanarak sınırlaması çok daha etkin bir yöntem.

Demokratların her iki meclisi de ele geçirmesi durumunda, Kongre’nin Trump'ın dış müdahalelerini bütçeyi keserek ve bağlayıcı Savaş Yetkileri kararları çıkararak abluka altına alması mümkün. Cumhuriyetçi Parti içinde yabancı ülkelere askeri müdahalelere ilkesel olarak karşı çıkan Randal Howard Paul gibi isimlerin bulunduğu da hesaba katılırsa, Trump’ın özellikle İran operasyonları konusunda sıkıştırılması olasılığı oldukça yüksek. Nitekim Cumhuriyetçiler’in çoğunlukta olduğu Senato geçen Haziran ayında Trump’ın İran’daki askerî harekâtını Kongre onayı olmadan sürdürmesine sınır getiren savaş yetkileri kararı almıştı. Eylül’de Temsilciler Meclisi de benzer bir tasarıyı onaylamıştı. Demokratlar ’ın iki mecliste de çoğunluğa ulaşmaları halinde Trump’ın "başkomutan" sıfatıyla ABD dışında askeri operasyon yürütme alanının Kongre’nin mali ve hukuki abluka stratejisiyle büyük ölçüde daralacağını öngörmek mümkün.

Sonuç olarak, bu yılki ara seçimler, çok ve gereksiz konuşan ve başta Latin Amerika ülkeleri olmak üzere uluslararası düzeni bozan ve ABD’nin haydut devlet imajını güçlendiren Başkan Donald Trump’ı frenlemek açısından büyük önem taşıyor. “Önce Amerika” sloganıyla iktidara gelen Trump’ın iki sene boyunca rayından çıkan dış politikasına son vermek Amerikan seçmeninin elinde. Her ne kadar dünya halklarının umudu olan “impeachment” olasılığı yok denecek kadar az olsa da. 

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Paraguay’da neler oluyor?
  2. AB Gerileme Raporu
  3. Sokak Mélenchon’un, sandık Le Pen’in mi?
  4. Erken seçim İspanya’ya siyasi istikrar getirir mi?
  5. Barınma hakkı için kıtasal dayanışma