Son dakika
Akın ÖZÇER Köşe Yazısı Akın ÖZÇER

Monroe’dan Donroe ’ya “Sub-América”

Sonuç olarak, Trump’ın Monroe Doktrini’ne kazandırdığı yeni araçlarla Washington’un Sub-América ’yı kontrolü altında tutmaya kararlı olduğunu söylemek mümkün. Başta Brezilya ve Meksika olmak üzere bölge ülkeleri ise ABD’nin XXI. yüzyıla yakışmayan bu kovboy politikalarını boşa çıkarmak için hem ikili hem çok taraflı adımlar atıyorlar doğal olarak. 16 Ağustos günlü El País’in “Diplomacia” köşesinde Naiara Galarraga Gortázar ve Carlos S. Maldonado’nun imzalarıyla yayınlanan analizde altı çizildiğ

Bilindiği gibi, “Sub” ön takısı, tüm Latin dillerinde, hatta İngilizce ’de de önüne geldiği kelimelere “alt, altında” anlamı kazandırırken, mecazi olarak, bağımlılık anlamını da içeriyor. Örneğin Güney Amerika’nın karşılığı olarak İspanyolca’ da “Sud América” yerine “Sub-América” sözcüğü kullanıldığında sadece coğrafi bir alt kıtadan değil, aynı zamanda bağımlı bir kıtadan da söz edilmiş olunuyor. Bu sözcüğü, üniversite yıllarımda edindiğim Guatemala’lı siyaset bilimci ve sosyolog Rafael Garzaro’nun 1972 yılında yayınlamış olduğu “La Sub-América” başlıklı eserinden esinlenerek kullanıyorum. Sub-América, 1823 tarihli Monroe Doktrini’ni içeren, dolayısıyla ABD’ne siyasi ve ekonomik bakımdan bağımlı bir kıtayı en iyi betimleyen sözcük çünkü.  

Sub-América ülkeleriyle ilgili yazılarımda sürekli atıfta bulunduğum Monroe Doktrini, XIX. yüzyılda, sömürgeci BK’ya karşı savunmacı, izolasyonist bir başkaldırı niteliği taşıyordu. Anti-kolonyalist bir savaş verdikten sonra bağımsızlığa kavuşan ABD’nin 5. Başkanı James Monroe’nun “Amerika Amerikalılarındır” düsturu belki o dönem için haklı bir çıkış sayılabilirdi ama zaman içinde “Amerika kıtası ABD’nindir” siyasetine evrildiğinde, bağımsız devletler kuran İspanya ve Portekiz’in eski sömürgeleri için siyasi ve ekonomik bağımsızlıkları üzerinde büyük bir tehdit oluşturdu, oluşturuyor. Başka bir deyişle, Monroe Doktrini denildiğinde söz konusu olan, sadece Monroe’nun 1823’teki düsturu değil, o günden bugüne kadar tüm güncellemeleri içinde barındıran emperyalist bir politika. 

“Venezuela’da hortlayan “Büyük Sopa” politikası” başlıklı yazımda ayrıntılı olarak açıkladığım, 26. ABD Başkanı Theodore Roosevelt’in “Büyük Sopa Politikası” (Big Stick Policy) Monroe Doktrini’nin en önemli eklentisi (corollary). Söz konusu politikaya göre, Sub-América ülkeleri, ABD kendilerinden ne istiyorsa onu yapmalı, ABD ise bu ülkeleri ikna etmek için taleplerini önce dostça konuşarak, hatta gülümseyerek dile getirmeli ama elinde tuttuğu büyük sopayla talepleri reddetmeyi düşünenleri de caydırmalıydı. Bugün Monroe Doktrini kuşkusuz Büyük Sopa politikasını da içeriyor. ABD bu politika doğrultusunda on yıllar boyunca Brezilya’dan Arjantin ve Şili’ye kadar askeri darbeler yaptı, yaptırdı. Ama çok kan döken darbelerin yol açtığı insan hakları ihlalleri nedeniyle dünyadaki imajı da yıprandı.  

ABD bir sonraki dönemde Şili asıllı İspanyol Profesör Marcos Roitman’ın deyimiyle “beyaz eldivenli darbelere” (golpes de guante blanco) yöneldi. Yargı ve meclisler kullanılarak yapılan beyaz eldivenli darbeler, Sub-América’ da önce Honduras’ta (2009) Devlet Başkanı Manuel Zelaya’ya, daha sonra Paraguay’da (2012) Başkan Fernando Lugo’ya, ardından da “Trump’ın son hedefi Lula” başlıklı yazımda anımsattığım gibi, Brezilya’da Başkan Dilma Rousseff ile o dönem itibariyle eski Başkan Lula Da Silva’ya karşı (2016-2021) başarıyla uygulandı. ABD Başkanı Trump’ın elinde şimdi Monroe’yu güncelleyen yeni araçlar var. Amaç, her zaman olduğu gibi, Sub-América ülkelerinin ABD’nin dediklerini yapmayan yönetimlerini değiştirmek ama ne askeri ne de beyaz eldivenli darbelerle. Doğrudan bu ülkelerdeki seçimlere müdahale etmek de dahil söz dinlemeyen yönetimlere çeşitli araçlarla baskı yapmak.  

Trump’ın yeni müdahale araçları

1. Gümrük tarifeleri ve vize iptalleri 

ABD’nin 47. Başkanı Donald Trump, başta Çin olmak üzere birçok kıta dışı aktörün Sub-América’ da ekonomik, teknolojik ve altyapı yatırımlarındaki mevcudiyetini de Amerikan çıkarlarına aykırı görüyor ve yok etmek için Monroe Doktrini’ni yeni yüzyılın asimetrik araçlarıyla tahkim ederek, mevcut yönetimleri siyasi baskı altına alıyor. Söz dinlemeyen yönetimleri değiştirmek için ayrıca ilgili ülkelerin seçimlerine müdahale etmeye de çalışıyor. Bu amaçla kullandığı yeni araçların başında gümrük tarifelerini arttırmak, ticari ambargolar uygulamak geliyor. “Trump’ın son hedefi Lula” başlıklı yazımda belirttiğim gibi, bu yeni araçları, önümüzdeki seçimlerde cezaevindeki eski Devlet Başkanı Jair Balsonaro’nun oğlu Flávio’nun seçilebilmesi için yeniden aday olan Devlet Başkanı Lula da Silva’nın Brezilya’sına karşı da kullanıyor. 

Trump’ın Brezilya gibi hedef aldığı bir başka büyük Sub-América ülkesi ise komşusu Meksika. Bu ülke yönetimindeki sol eğilimli Ulusal Yenilenme Hareketi Morena (Movimiento de Regeneración Nacional). Hareket’in adayı Claudia Sheinbaum 2024 yılında Devlet Başkanı seçildi ve 2030 yılına kadar görevinde kalacak. ABD’de olduğu gibi Kongre ara seçimleri (elecciones intermedias) ise 2027 yılında yapılacak. Trump Meksika’da üretilip ABD’ye ihraç edilen otomobillere yüzde 25 ilave vergi uyguluyor. Meksika üçlü serbest ticaret anlaşması sayesinde ihracatının yüzde 80’ini ilave vergiden şimdilik kurtarmış durumda. 

Trump bu dönemde “hasım” saydığı ülkelere yönelik vize iptallerini de siyasi baskı aracı olarak kullanıyor. Brezilya’nın Washington Büyükelçisi’nin diplomatik vizesini iptal ettiği gibi, Meksika iktidar partisi Morena’da üst düzey görevli olan Andy López Beltrán’ın ABD vizesini de iptal etti. Andy eski Devlet Başkanı sol eğilimli Andrés Manuel López Obrador’un oğlu. Andy, Trump’a doğrudan mektup yazarak bu kararı hiçbir delil olmadan alan Dışişleri Bakanı Marco Rubio ve Yardımcısı Christopher Landau’yu suçladı. Ama vize iptali ABD’nin söz dinlemeyen yönetimlere baskı silahı olduğu için olumlu yanıt alamadı. ABD’nin México Büyükelçiliği bu konuda “vizenin hak değil, ayrıcalık olduğu, ABD’nin ulusal çıkarlarına aykırı görüldüğü durumlarda kimin olduğuna bakılmaksızın vizelerin iptal edilebileceği” açıklamasını yaptı. Beltrán, Washington’un tek hedefi değil. İktidar partisinden Sinaloa Valisi Rubén Rocha Moya dahil olmak üzere kartellerle ilişkili olduğu iddia edilen ya da ABD politikalarına direnç gösteren çok sayıda Meksikalı siyasetçi ve bürokratın vizesi de donduruldu veya iptal edildi.  

Washington ayrıca Meksikalı siyasetçilere uyguladığı vize iptallerini sınır güvenliği ve uyuşturucu trafiğiyle bilinçli olarak ilişkilendiriyor. Kartellerle mücadele konusundaki taleplerinin Meksika tarafından yerine getirilmediği gerekçesiyle stratejik öneme sahip eyaletlerin valileri de doğrudan hedefe konuluyor. Çünkü kartellerle mücadele konusu ayrı bir siyasi baskı aracı.  

2. Kartellerle mücadele 

Trump göreve geldiğinde uyuşturucu kartellerini "Yabancı Terör Örgütü" (FTO/ Foreign Terrorist Organization) ilan etti. Bu bağlamda, Sinaloa, CJNG gibi önde gelen Meksika kartelleri ile bölgesel suç ağları FTO statüsü kapsamına alınmış bulunuyor. Bu statü, ABD kolluk güçlerine ve Adalet Bakanlığı’na finansal yaptırımlar uygulama, mal varlıklarını dondurma ve kartellere yardım eden kişileri "teröre maddi destek" iddiası ile yargılama yetkisi veriyor. Trump ve ekibindeki Savunma Bakanı Pete Hegseth ve güvenlik danışmanları gibi şahin isimler, kartel laboratuvarlarına SİHA saldırıları düzenlenmesi, füze atılması veya özel kuvvetlerin gizli operasyonlarıyla hedef odaklı baskınlar yapılması gibi sınır ötesi askeri müdahaleleri de dillendiriyor. Meksika’nın ABD’nin sınır komşusu olması bu tür müdahalelerin olabilirliğini arttırıyor. Ama Washington’un amacının öncelikle vize iptalleri gibi asimetrik araçlarla Meksika hükümetine ortaklaşa askeri müdahalelere izin vermesi için siyasi baskı uygulamak olduğu anlaşılıyor. Meksika hükümeti ise doğal olarak, ABD'nin topraklarında askeri operasyonlar düzenlemesini egemenliğinin ihlali olarak göreceğini sıkça vurguladığı gibi, ortak askeri operasyonlara da yanaşmıyor.

İlginç olan şu ki kartellerle mücadele konusu Kolombiya’nın da gündeminde ve ülkenin başında geçen 7 Ağustos’ta başkanlık koltuğuna oturan, Trump’ın dostu aşırı sağcı Avukat Abelardo de la Espriella var. De la Espriella, ABD ile askeri/istihbari işbirliğini en üst seviyeye çıkarmayı, uyuşturucuyla mücadelede Washington hattına dönmeyi ve Trump’ın bölgesel güvenlik mimarisine tam entegre olmayı hedefleyen bir lider. Bu nedenle göreve gelir gelmez ABD ile kartele karşı "ortak askeri operasyonlar" yapılması yönünde mutabakata vardı. Ancak anayasaya (Md. 173/4) göre, devlet başkanının yabancı askerlerin ülkeye girmesi konusunda yetkisi yok; bu yetki Senato’ya ait. 103 üyeden oluşan Senato’da ise ne hükümeti destekleyen partilerin ne Pacto Histórico önderliğindeki muhalefet cephesinin çoğunluğu var. Dolayısıyla ABD askerlerinin fiilen Kolombiya topraklarında operasyon yapmasına izin verecek kararın Senato’dan geçmesi kolay değil. Ayrıca hükümet bu konuda karar almadan Devlet Konseyi’nden (Consejo de Estado) olumlu görüş almak zorunda. (Md. 237) Özetle belirtmek gerekirse hukukçuların ortak görüşü De la Esprilla’nın bu konuda elinin, kolunun bağlı olduğu yönünde. Bu konuda ne olacağını önümüzdeki dönemde göreceğiz. 

Sonuç olarak, Trump’ın Monroe Doktrini’ne kazandırdığı yeni araçlarla Washington’un Sub-América ’yı kontrolü altında tutmaya kararlı olduğunu söylemek mümkün. Başta Brezilya ve Meksika olmak üzere bölge ülkeleri ise ABD’nin XXI. yüzyıla yakışmayan bu kovboy politikalarını boşa çıkarmak için hem ikili hem çok taraflı adımlar atıyorlar doğal olarak. 16 Ağustos günlü El País’in “Diplomacia” köşesinde Naiara Galarraga Gortázar ve Carlos S. Maldonado’nun imzalarıyla yayınlanan analizde altı çizildiği gibi,  Trump’ın baskıları arttıkça, geçen Perşembe video konferansla görüşen Lula da Silva ve Claudia Sheinbaum arasındaki işbirliği de giderek artıyor. Solun yönetimindeki bu iki büyük ülke ve dev ekonomileri Trump’ın kolaylıkla yutabileceğini düşündüğü lokmalar değil neyse ki.    

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Paraguay’da neler oluyor?
  2. AB Gerileme Raporu
  3. Trump topal ördek mi olacak?
  4. Sokak Mélenchon’un, sandık Le Pen’in mi?
  5. Erken seçim İspanya’ya siyasi istikrar getirir mi?