Son dakika
Akın ÖZÇER Köşe Yazısı Akın ÖZÇER

AİHM’in Kavala Kararı

AİHM Büyük Dairesi'nin ikinci kez ihlal tespit etmiş olması ve ihlal prosedürünün son aşamasına gelinmesi nedeniyle bu seçeneğin Strasbourg tarafında karşılık bulma şansı oldukça zayıf görünüyor. Umudum, iktidarın Strasbourg’la ipleri koparmak gibi büyük bir yanlışa düşmeden AİHM kararını “aynen uyguluyorum" demese bile iç hukuk mekanizmaları üzerinden karşılayan formüller bulması. Çünkü AP (Avrupa Parlamentosu) kararlarında olduğu gibi, kalkıp AİHM ve AK organlarının kararlarını "yargı bağımsı

AİHM Büyük Dairesi’nin Osman Kavala ‘nın kesinleşen mahkûmiyet (ağırlaştırılmış müebbet) hükmü sonrası yaptığı ikinci başvuruya ilişkin kararı beklendiği gibi çıktı.   Büyük Daire, Türkiye’nin mahkûmiyet sürecine ilişkin adil yargılanma, özgürlük ve güvenlik hakkı, insanlık dışı muamele yasağı, kanunilik ilkesi ve gizli amaçla kısıtlama yönünden AİHS’in (Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi) 3, 5, 6,7, 10, 11 ve 18. maddelerini ihlal ettiği sonucuna vardı. Bu durumda, CMK ’nun (Ceza Muhakemesi Kanunu) 311. maddesi uyarınca yargılamanın yenilenmesi ve ilk derece mahkemesinin (İstanbul 13. Ağır Ceza Mahkemesi) infazın derhal durdurulması ve tahliye kararı vermesi gerekiyor. Çünkü Anayasa’nın “Milletlerarası andlaşmaları uygun bulma” başlıklı 90. maddesinin son cümlesi şöyle: “usulüne göre yürürlüğe konulmuş temel hak ve özgürlüklere ilişkin milletlerarası andlaşmalarla kanunların aynı konuda farklı hükümler içermesi nedeniyle çıkabilecek uyuşmazlıklarda milletlerarası andlaşma hükümleri esas alınır.” Dolayısıyla bu karar Yargıtay, AYM dahil tüm yargı organlarını bağlıyor.  

Kararın Hukuki Esasları ve Gerekçesi

Türkiye’nin temel savunması, AİHM’in önceki ihlal kararının tutukluluk sürecine ilişkin olduğu, ancak Kavala ’nın artık ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası almış bir hükümlü olduğu yönündeydi. Büyük Daire bu argümanı, hükme dayanak yapılan tüm delillerin ve olgusal kurgunun ilk kararda yetersiz bulunanlarla birebir aynı olduğu, dolayısıyla mahkûmiyetin ihlalini ortadan kaldırmadığı, aksine daha da derinleştirdiği gerekçesiyle reddetmiş bulunuyor. 

Kararın gerekçesinde, iç hukuktaki yargılama sürecinin, AİHS’in 6. maddesinin güvence altına aldığı adil yargılanma hakkını, ayrıca 5. maddede düzenlenen kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkını ve ifade/örgütlenme özgürlüğünü ihlal ettiğin altı çiziliyor. Nedeni Gezi Parkı eylemlerinin "kalkışma veya komplo" olarak nitelendirilip Kavala ile ilişkilendirilmesinin somut ve nesnel kanıtlara değil siyasi varsayımlara dayanıyor olması.  

Büyük Daire kararlarının, AİHM sisteminin en üst mercii kararları olarak, temyizi veya esastan yeniden incelenmesi mümkün değil. Karar, Türkiye üzerindeki "derhal serbest bırakma" ve "tüm mahkûmiyet sonuçlarını ortadan kaldırma" (Restitutio in Integrum) yükümlülüğünü ortaya koyuyor. Dolayısıyla, yargılamanın yenilenmesi/ mahkûmiyetin iptali hukuki bir zorunluluk. 

Mesleki yetersizlik mi yargıya müdahale mi?

Kararda, iç hukuktaki iddianamelerin ve kararların Sözleşme’nin 5. (özgürlük ve güvenlik) ve 6. (adil yargılanma) maddelerinde aranan asgari hukuki standartları karşılamadığı belirtiliyor. Somut suç şüphesi oluşturan delillerle suçlamalar arasında nedensellik bağı kurulamaması ve ilk derece mahkemelerinin AİHM’in bağlayıcı içtihatlarını göz ardı etmesi, yargı organlarının mesleki standartlardan sapması olarak da yorumlanabilir kuşkusuz. Nitekim ayrı bir tartışma konusu ama dün ilk derece mahkemesinin açıkladığı “Aziz İhsan Aktaş davası” kararları için de AİHM’in Kavala kararında altını çizdiği aynı yanlışlıkların var olduğunu söylemek mümkün. 

Ne var ki bu yanlışlıkların Türk yargıçların mesleki yetersizliğinden kaynaklandığını savunmak yargı mensuplarımıza haksızlık olur. Karar alırken ilk bakmaları gereken anayasa maddelerine uymamak, AYM ve AİHM kararlarını uygulamamak bir yargıcın kendi iradesiyle göze alabileceği hatalar değil. Eğer öyle olsaydı, örneğin butlan kararını veren yargıçlar için HSK disiplin soruşturması açardı. Bu, meslekten ihracı gerektiren bir karar çünkü. Böyle bir şey duymadık. O bakımdan bu tür yanlışlıkların çoğunlukla siyasetin yargıya müdahalesinden kaynaklandığı açık. Nitekim AİHM’in kararlarındaki en kritik vurguların başında AİHS’in “Haklara getirilecek kısıtlanmaların sınırlanması” başlıklı 18. maddesinin ihlal edildiği yönündeki tespit geliyor. AİHM, kararlarında sık, sık, tutuklama ve mahkûmiyet süreçlerinin somut ve nesnel ceza kanıtlarına değil, sivil toplumu ve insan hakları savunucularını caydırma gibi örtülü bir amaca dayandığına hükmediyor. Türkiye’de yargı süreçlerinin siyasi iradeden bağımsız işlememesi büyük bir sorun. Nitekim “Yargının siyasallaşması nasıl engellenir?” başlıklı yazımda tam da bu sorunun çözümü için gerekli gördüğüm anayasal önerilerimi dile getirmiştim. 

AİHS’in 46. maddesi vurgusu 

AİHS’in 46. maddesi, “Kararların bağlayıcılığı ve infazı” başlığını taşıyor. İlk fıkrası şöyle: “Yüksek Sözleşmeci Taraflar, taraf oldukları davalarda Mahkeme’nin (AİHM) verdiği kesinleşmiş kararlara uymayı taahhüt ederler.” 2. fıkrası ise, Mahkeme’nin kesinleşen kararının, infazını denetleyecek olan Bakanlar Komitesi’ne gönderileceğine” hükmediyor. 4. Fıkra özetle, Bakanlar Komitesi’nin bir taraf ülkenin, taraf olduğu bir davada verilen kesin karara uygun davranmayı reddettiği görüşünde ise, ilgili Taraf’a ihtarda bulunduktan sonra, temsilcilerin üçte iki oyuyla ilgili Taraf ülkenin 1.fıkrada öngörülen yükümlülüğünü yerine getirmediğini Mahkeme’ye intikal ettirebilir” diyor. 

Osman Kavala süreci bakımından 46. madde ihlali ilk kez vuku buluyor değil. AİHM, 2019 yılında Osman Kavala hakkında verdiği ilk kararda, AİHS’in 5 ve 18. maddesinin ihlal edildiğine ve Kavala'nın derhal serbest bırakılması gerektiğine karar vermişti.  Türkiye'nin Kavala'yı serbest bırakmaması üzerine konu bu kez Avrupa Konseyi (AK) Bakanlar Komitesi'ne (BK) taşınmıştı. BK, Türkiye hakkında AİHS'nin 46. maddesinin 4. fıkrasında düzenlenen "İhlal Prosedürü “nü (Infringement Procedure) başlatmış ve dosyayı yeniden AİHM'e sevk etmişti. AİHM Büyük Dairesi 11 Temmuz 2022 tarihinde verdiği kararla, Türkiye'nin 2019 yılındaki AİHM kararını uygulamayarak AİHS'nin 46. maddesinin 1. fıkrasını ihlal ettiğine hükmetmişti.   

Türkiye yeniden yargılama ve Yargıtayca onanan ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası kararının farklı iddialara ve suçlamalara dayandığını savunuyordu. Ama AİHM 25 Ağustos 2026 kararıyla Kavala hakkında yapılan sonraki yargılamaların da ilk ihlal tespitinin devamı niteliğinde olduğu, sonuç olarak Türkiye'nin kararının gereğini yerine getirmediği görüşünü korumuş oldu. Bu kararla ayrıca, Türkiye’nin insanlık dışı muamele yasağını (madde3) kanunilik ilkesini (madde7) ifade özgürlüğünü (madde 10) toplantı ve örgütlenme özgürlüğünü (madde 11) de ihlal ettiğine hükmetmiş bulunuyor. 

Bundan sonra ne olabilir? 

Bu konuya son olarak “Siyasi Kumar” başlıklı yazımda değinmiştim. AİHS’in 46. maddesi uyarınca BK, AİHM kararını uygulaması için Türkiye’ye bir süre tanıyacaktır doğal olarak. Ama Türkiye hakkında ihlal prosedürü ve olası yaptırımlar olasılıkla önümüzdeki ilk dönemsel İnsan Hakları toplantısında (15-17 Eylül) gündeme gelebilir. Bir sonraki toplantınınsa 1-3 Aralık’ta yapılması öngörülüyor. Türkiye ile ilgili olarak ilk toplantıda Kavala kararının kayda geçirilmesiyle yetinilmesi beklenebilir. Ama bu kararda da yer aldığı gibi, eğer BK AİHM kararlarının sürekli ihlali nedeniyle Türkiye hakkında AK Statüsü’nün 8. maddesini uygulama kararı alırsa, Türk diplomatların BK’da oy hakkı, ayrıca Türk parlamenterlerin AKPM’ye katılımı askıya alınabilir. 

AİHM’in Kavala Kararı ayrıca AKPM’nin (AK Parlamenterler Meclisi) denetim (Monitoring) süreci kapsamında Ekim ayında yapılacak Genel Kurulu’nda görüşülecek olan yıllık Türkiye raporu çerçevesinde mutlaka gündeme gelecektir. Genel Kurul’da kabul edilecek sert bir karar veya oy hakkının dondurulması gibi radikal bir adım, BK üzerinde siyasi baskıyı da tetikleyebilir doğal olarak. 

Asıl önemli olan, AİHM kararlarını uygulatmayan siyasi iktidarın bu konuda ne karar alacağı kuşkusuz. Ankara’nın sıklıkla başvurduğu yöntem, süreci doğrudan reddetmek yerine zamana yaymak. Bu bağlamda, Strasbourg’a "mevzuat reformu", "yargı paketi hazırlığı" veya "hukuki incelemenin sürdüğü" yönünde bahaneler sunularak BK’nın yaptırım kararlarını ertelemesi yönünde diplomatik temaslar yapılabilir. Ancak AİHM Büyük Dairesi'nin ikinci kez ihlal tespit etmiş olması ve ihlal prosedürünün son aşamasına gelinmesi nedeniyle bu seçeneğin Strasbourg tarafında karşılık bulma şansı oldukça zayıf görünüyor. 

Umudum, iktidarın Strasbourg’la ipleri koparmak gibi büyük bir yanlışa düşmeden AİHM kararını “aynen uyguluyorum" demese bile iç hukuk mekanizmaları üzerinden karşılayan formüller bulması. Çünkü AP (Avrupa Parlamentosu) kararlarında olduğu gibi, kalkıp AİHM ve AK organlarının kararlarını "yargı bağımsızlığına ve milli egemenliğe müdahale" olarak nitelendiremez. Hep söyleyegeldiğim gibi, Türkiye 70 yılı aşkın süredir AK’nin kurucu üyesi ve AİHS’ne taraf bir ülke. AİHM’in zorunlu yargı yetkisini de 36 yıldır tanıyor. Halk iradesiyle benimsenmiş olan Anayasa’nın 90. maddesi ile edindiğimiz bu demokratik kazanımlarımızı halkın izni olmadan ortadan kaldırmaya kimsenin yetkisi yok elbette.   

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Paraguay’da neler oluyor?
  2. AB Gerileme Raporu
  3. Trump topal ördek mi olacak?
  4. Sokak Mélenchon’un, sandık Le Pen’in mi?
  5. Erken seçim İspanya’ya siyasi istikrar getirir mi?