Son dakika
Akın ÖZÇER Köşe Yazısı Akın ÖZÇER

Brezilya yargısında siyasi çekişmeler

Brezilya ile ilgili “Trump’ın son hedefi Lula” başlıklı bir önceki yazımda da belirttiğim gibi, seçimlerin sonucunu son tahlilde belirleyecek olan merkez ve ılımlı sağda yer alan seçmen. Bu seçmeni temsil eden, Gortázar ’ın oportünist dediği ama kendilerini Merkez (Centrão) olarak tanımlayan siyasi partiler şimdilik tarafsız bir tutum içinde. İki kutup arasındaki seçim mücadelesinde nasıl bir tutum alacakları ilk turun ertesinde ortaya çıkacak olasılıkla.

Türkiye’de olan biteni biraz izleyen kültürlü Brezilyalılar, iki ülke ve halkının birbirine çok benzediğini söylerler. Her ne kadar farklı kültürlerden gelseler de dünya halklarının ortak noktaları az değildir ama bu iki halk arasında bir kere ülkelerinin büyüklüğünden kaynaklanan benzerlikler var. Bölgenin en büyük ülkesi olan Brezilya, öncelikle kıtadaki komşuları gibi bir göçmenler ülkesi. 1888’e kadar kölelik dönemini de yaşamış olan Brezilya ile halkı köle olmamış kadim bir uygarlık olan Türkiye’yi karşılaştırmak kolay değil kuşkusuz. Nitekim Bernardo Guimarães ’in 1875’te yazdığı romandan uyarlanan ve 80’lerde Türkiye dahil dünyanın birçok ülkesinde yayınlanan ve insanları ekrana kilitleyen Köle İsaura (Escrava Isaura) başlıklı dizi film bu gerçeği açıkça ortaya koyuyor. Ama Brezilya halkında devasa bir ülkenin yurttaşı olmaktan kaynaklanan gururu fark etmemek mümkün değil. Öyle ki bu ülkede, dünyaya konuştuğu (falando ao Mundo) mottosuyla yayın yapan küçük yerel radyolar bile var. Hatta koyu Katolik halk arasında Tanrı’nın bile Brezilyalı olduğuna inananlar bulunuyor. Carlos Diegues’in 2003’te yönettiği bu konuyu işleyen komedi tarzı “Deus É Brasileiro” başlıklı bir filmi var mesela.

İki ülke arasında çok daha önemli olan ikinci benzerlik, halklarının yakın geçmişte ABD destekli askeri darbeleri ve vesayet odaklarının yargı üzerinden siyasete müdahalelerini yaşamış olması. Tıpkı Türkiye’de olduğu gibi, Brezilya’da da demokrasi ve hukuk devletiyle hiç bağdaşmayan, hatta inanılması güç olağanüstü siyasi gelişmelere dayanıklı ve yargının siyasallaşmasını kanıksamış bir halk var. Her ne kadar Brezilya’da yargı siyasallaşmış olsa da Türkiye’deki gibi yürütmenin doğrudan müdahalesine açık değil. Brezilya Anayasası, Adalet Bakanı’nın başkanı olduğu bir HSK öngörmüyor mesela. 

Brezilya yargı sistemi

ABD Anayasası’ndaki denge- fren (checks and balances) mekanizmasının uyarlaması olan Brezilya yargı sisteminde yüksek idari ve denetim organı olan 15 üyeli Ulusal Adalet Konseyi CNJ’nin (Conselho Nacional de Justiça) başkanlığını Federal Yüksek Mahkeme STF (Supremo Tribunal Federal) Başkanı üstleniyor. Başkan dışında kalan 14 CNJ üyesinden ikisi Brezilya Barolar Birliği’nin seçtiği avukatlardan, biri Temsilciler Meclisi, biri Senato tarafından seçilen hukukçu yurttaşlardan, ikisi Federal Başsavcılık (MPU- Ministério Público da União) tarafından seçilen savcılardan, diğer 8 üyesi ise çeşitli mahkemelerce belirlenen yargıçlardan oluşuyor. Seçilmiş üyelerin görev süresi 2 yıl.     

15 üyeli Federal Yüksek Mahkeme’ye seçimler ise şöyle yapılıyor: önce Devlet Başkanı ilgili mahkemelerin gösterdiği 3 kişilik liste (lista tríplice) içinden bir aday gösteriyor. Bu adayın atanması Senato’nun salt çoğunluğunun onayını almasına bağlı. Üyelerin yargı mensubu, hatta hukukçu olması şart değil ama 35 yaşını doldurmuş ve “üstün hukuk bilgisine” (notável saber jurídico) sahip olmaları gerekiyor. Yargıçlar belirli bir süre için seçilmiyor, 75 yaşına kadar görev yapabiliyor. STF üyelerinin siyasallaşması genellikle adayların Senato’nun mülakat sürecinden (sabatina) başarıyla geçtikten sonra başlıyor. “Sabatina” ABD’deki onay oturumunun (confirmation hearing) Portekizce karşılığı. Adayların bu sınavı geçmesinden sonra oylama sürecine kadar bazı siyasi pazarlıkların yapıldığı gözleniyor. Bu nedenle STF üyelerinin siyasallaşmış olmaları sürpriz değil. Bu teknik bilgileri aktarmamın nedeni, iki STF üyesi arasında geçen hafta patlak veren çekişme ve 4 Ekim’de ilk turu yapılacak Başkanlık seçimlerine etkisi.

Yüksek Mahkeme’de iç savaş 

El País gazetesinin konuyla ilgili haber analizi “Brezilya Yüksek Mahkemesi'ndeki iç savaş, başkanlık seçimlerini belirsizleştiriyor" (Una guerra interna en el Supremo de Brasil pone en vilo las elecciones presidenciales) başlığını taşıyor. Naiara Galarraga Gortázar imzalı haber analizde, geçen yıl patlak veren ve devasa yolsuzluk nedeniyle Merkez Bankasınca likide edilen Master Bank skandalının STF’ye yansıması ele alınıyor. Bu skandal, 2016’da yargı/ yasama darbesiyle düşürülen Devlet Başkanı Dilma Roussef’in darbecilerle işbirliği yapan Yardımcısı Michel Temer’in 2018 seçimlerine kadarki başkanlığı döneminde STF’ye atadığı Alexandre de Moraes ile 27 yıl hapis cezasına mahkûm edilen eski Devlet Başkanı (2018-22) Jair Bolsonaro ’nun STF’ye atadığı André Mendonça arasında adeta bir savaşa yol açmış bulunuyor. Nedeni Federal polisin yaptığı soruşturmadan Master Bank’ın sahibi Daniel Vorcaro ‘nun yargıç De Moraes ile yakın ilişkide olduğunun ve De Moraes’in eşine 25 milyon dolarlık kredi tahsis ettiğinin ortaya çıkmış olması. Soruşturma sonucunda ayrıca Volcaro’nun De Moraes’e bu konuda mesajlar gönderdiği ama yanıt alamamış olduğu belirlenmiş bulunuyor.

Alexander De Moraes, hem STF üyesi hem de aynı zamanda 4 yıl (2020-2024 arası) Yüksek Seçim Kurulu TSE (Tribunal Superior Eleitoral) başkanlığını yürütmüş bir yargıç. Bu iki şapkasıyla Bolsonaro’ya 2030 yılına kadar siyasi yasak (inelegibilidade) kararı alınmasının mimarı olarak biliniyor. De Moraes ayrıca STF’de 27 yıllık hapis cezasıyla sonuçlanan Bolsonaro soruşturmasını yürüten, delilleri toplayan, iddianameyi yönlendiren ve hükmü kuran raportör. O bakımdan Jair Bolsonaro ‘nun adamı bilinen yargıç Mendonça tarafından hedefe konulmuş durumda. Mendonça ve Bolsonaro yanlısı kanat, Master Bank skandalına bulaştığı için öncelikle De Moraes hakkında resmi ceza soruşturması açılmasını talep ediyor.

Mendonça ve arkasındaki muhafazakâr kanat ayrıca Moraes’in yıllardır yürüttüğü ve sağ muhalefet ile Bolsonaro yandaşlarını hedef alan Dezenformasyon ve Dijital Çeteler (Inquérito das Fake News) dosyasını soruşturma yetkisinin (relatoria) kendisinden alınması için çaba harcıyor. Gerekçeleri, Moraes’in bu soruşturmalarda hem savcı hem yargıç gibi davranması. André Mendonça ’nın savunduğu tez, De Moraes’in yargıyı kendi siyasi/kurumsal ajandası için kullandığı, bu nedenle dosya kapsamındaki tüm bilgi ve belgelerin kamuoyunun ve diğer STF üyelerinin denetimine açılması gerektiği yönünde.

André Mendonça, Jair Bolsonaro tarafından "korkusuzca Hristiyan" (Terrivelmente Evangélico) kriteriyle STF’ye atanmış bir isim. Böyle bir kriter olur mu derseniz, resmen yok tabii. Ama Bolsonaro bir dönem Adalet Bakanı olarak görev yapmış, kendisi gibi Evanjelik olan André Mendonça’ yı STF’ye aday gösterdiğinde siyasi amaçlarla bu sözcüğü kullanmıştı. Hukukçu olmasının yanı sıra Evanjelik bir rahip Mendonça. 

Mendonça ‘nın Vorcaro skandalının üstüne atlamasının nedeni,  De Moraes’in ceza soruşturmasına uğraması ve meşruiyetinin sarsılması durumunda, Jair Bolsonaro hakkındaki mahkûmiyet ve siyasi yasak kararlarını hukuken ve siyaseten tartışmalı hale getirilebilmek. Böylece Cumhurbaşkanı adayı olan oğul Bolsonaro ’nun önünü açmak elbette.

Skandalın seçimlere etkisi

Bolsonaro yandaşları De Moraes’in Vorcaro ile bağlantısının faş edilmesi nedeniyle ellerini ovuşturmaya başlamış durumda. Suskunluğunu koruyan De Moraes’le arasına mesafe koyan Devlet Başkanı Lula da Silva, “ esas olan, ucu kime dokunursa dokunsun herkes herhangi bir zırh ardına gizlenmeden soruşturulabilmeli” mesajını yineliyor. Gerçi skandalın tek yanlı olarak oğul Bolsonaro lehine sonuç doğurması da abartılı bir yaklaşım olur. Çünkü polis raporuna göre Bankacı Vorcaro, Flávio Bolsonaro’ya da hapisteki babası hakkında çekilecek bir propaganda filmi için 25 milyon dolar kredi sözü vermiş, hatta bu miktarın yarısını da ödemiş. Kısacası, soruşturma öyküsünün sonu Bolsonaro ailesi için de hüsranla bitebilir.

Bununla birlikte, skandalın ardından yayınlanan kamuoyu yoklamaları Lula da Silva ile oğul Bolsonaro arasındaki 5 puanlık farkın kapanmakta olduğunu gösteriyor. 4 Eylül’de yayınlanan Datafolha ’ya göre ikinci turda Lula da Silva 2, Quaest’e göre sadece 1 puan önde. Hatta 6 Eylül’de yayınlanan Veritá anketinde oğul Bolsonaro’nun rakibine 5 puan fark attığı görülüyor. Bu arada skandaldan yararlandığı anlaşılan üçüncü bir adayın, psikiyatr Augusto Cury’nin oy oranı anketlerde yüzde 8-10 bandına ulaşmış durumda. Önemli olan seçmenlerinin ikinci turda hangi adaya yönelecekleri doğal olarak.

Brezilya ile ilgili “Trump’ın son hedefi Lula” başlıklı bir önceki yazımda da belirttiğim gibi, seçimlerin sonucunu son tahlilde belirleyecek olan merkez ve ılımlı sağda yer alan seçmen. Bu seçmeni temsil eden, Gortázar ’ın oportünist dediği ama kendilerini Merkez (Centrão) olarak tanımlayan siyasi partiler şimdilik tarafsız bir tutum içinde. İki kutup arasındaki seçim mücadelesinde nasıl bir tutum alacakları ilk turun ertesinde ortaya çıkacak olasılıkla.

Kopyalandı

Yazarın Diğer Yazıları

Tümü
  1. Paraguay’da neler oluyor?
  2. AB Gerileme Raporu
  3. Trump topal ördek mi olacak?
  4. Sokak Mélenchon’un, sandık Le Pen’in mi?
  5. Erken seçim İspanya’ya siyasi istikrar getirir mi?