Köşe Yazısı
Akın ÖZÇER
Önümüzdeki “Stressbourg” haftası
12 Eylül yönetiminin bile tüm hukuksuzluklarına karşın Türkiye’nin üyeliğini devam ettirmeye önem atfettiği bir kuruluş AK. Dolayısıyla Daimî Temsilcilik’teki bürokratik kadro da on yıllardır gerektiğinde siyasetçileri ikna ederek bu çizginin sürdürülmesine katkıda bulunuyor. İnanıyorum ki çoğunun gönlünde Türkiye’nin bir gün demokrasi kriterlerini karşılayan bir hukuk devletine dönüşeceği umudu var. Bu umutla, 36-37 yıl önce benim de yaptığım gibi, arada Orangerie Parkı’na çıkıp, demokrasiyi i
28 Eylül-4 Ekim haftası Strasbourg’daki Avrupa Sarayı’nda (Palais de l’Europe) AKPM’nin (AK Parlamenter Meclisi) Güz dönemi Genel Kurul toplantısı yapılacak. 1977 yılında açılışı yapılan bina, “Portakallık” anlamına gelen Orangerie Parkı’nın karşısında yer alıyor. İklim koşulları Strasbourg’da portakal yetiştirmeye elverişli olmadığı için parka bu adın verilmesi insanın merakını uyandırıyor. 250 sene kadar önce Fransız Devrimi sırasında mülklerine el konulan soyluların güç ve zenginlik timsali olarak seralarında yetiştirdikleri portakal fideleri parktaki seralara taşınmış. Bugün de park koruma altındaki birkaç portakal ağacını barındırıyor. O nedenle parka bu isim verilmiş.
Türkiye’nin AK nezdindeki Daimî Temsilciliği, görev yaptığım yıllarda (1988-90) olduğu gibi, parka paralel Orangerie Bulvarı’nda yer alıyor. O dönemlerde bu görev yerinin Bakanlık koridorlarında Stressbourg olarak adlandırılması, Daimî Temsilcimizin asabi karakterinden kaynaklanıyordu belki ama Türkiye gibi AK’nin sorunlu bir kurucu üyesinin çalışanlarına günlük işlerini yürütebilmeleri için bazen 24 saatin az geldiğini söyleyebilirim. O bakımdan Stressbourg sözcüğü o döneme özgü değil bence. AK Genel Sekreterliği bünyesinde çalışan, sürekli belge üreten o dönem itibariyle yaklaşık bin kişinin (bugün 1500-1800 kişi) işini, Daimî Temsilcilik’te görevli üç-dört diplomatla takip etmek sürekli stres yaratıyor doğal olarak. O dönemde başka konuların yanı sıra AKPM’yi takiple de görevliydim. O nedenle AKPM Genel Kurul haftalarının, on gün öncesinden başlayarak stresin en yüksek düzeye ulaştığı dönem olduğunu biliyorum.
AKPM sekretaryasında bugün 80-90 uluslararası memur bulunuyor. Bu memurlar üye ülke parlamenterlerinin üyesi bulundukları komisyonların işlerini yürütmekle görevli uzman analistler, hukukçular ve idari personelden oluşuyor. Her komisyonun başında bulunan Sekreterya Başkanları, Komisyon Başkanı ve raportörler için danışmanlık yapar, taslak metinleri, karar önerilerini hazırlar ve komisyon toplantılarını yürütürler. Komisyonlar Genel Kurul sırasında Strasbourg’da, diğer zamanlarda üye ülkelerin herhangi bir kentinde toplanır. Teoride komisyon çalışmalarından düzenli haberdar olacak kişiler o komisyona üye parlamenterlerdir ama zaman, zaman bu konuda Daimî Temsilcilik’te AKPM’ye bakan diplomattan bilgi, hatta konuşma metni talep ettikleri de olmuştur. Hala kendi işini aksatan parlamenter var mı bilemem ama AKPM’ye bakan diplomatın komisyonların Sekreterya Başkanları ile dostluk ilişkileri kurması, komisyon çalışmaları hakkında güncel bilgi sahibi olması için bir bakıma şart.
12 Eylül’ün insan hakları ihlallerinin gündeme geldiği, AK üyeliğine önem atfedildiği o dönemde Cumhurbaşkanı Özal isabetli bir karar alarak zorunlu yargı yetkisini tanıdığı Divan’a (AİHM) bireysel başvuru yolunu açmıştı. Bu sayede aynı odayı paylaştığım değerli hukukçu merhume Deniz Akçay’dan elindeki davalar hakkında bilgi edinmiş, demokrasinin özünde, bireyi devlet erki karşısında korumak, bu amaçla temel hak ve özgürlükleri olabildiğince genişletmek olduğunu özümsemiştim. Anayasaların tarihsel temel çıkış noktasının demokrasiyi bu yönde geliştirmek olduğunu da. O bakımdan ayrı bir tartışma konusu olmakla birlikte konuyla ilgisi olduğundan “serbestlik fetişizmi tuzağına düşmeyen” ve “genel olarak milli olanı özel olarak milli devleti, milli hukuku, milli yargıyı koruyan” bir anayasa tanımının “yeniye değil çok eskiye ait olduğunun altını çizmek isterim. “Milli yargıyı koruma” söylemi, dünyayı 1949 öncesine götüren ve 76 yıllık AK kurucu üyeliğimizi yoksayan bir kavram. O bakımdan “milli yargı” gibi bir kavramın sürekli yinelenmesi kaygı yaratıyor. Çünkü milli yargının geçmişte nasıl yanlış kararlar aldığını anımsıyoruz. Hem o kadar geriye gitmeye de gerek yok aslında. Sadece hukukçular değil tüm demokratlar, şu son butlan kararının altına imza atan hakimlerin anayasa hukuku dersinden nasıl sınıf geçtiklerini merak ediyor doğrusu. AKPM Türk heyeti Başkanı Tuğrul Türkeş demokratların bu görüşünü paylaşıyor neyse ki.
Gündemde Türkiye ile ilgili neler var?
Türkiye’nin AKPM heyeti 18’i asil, 18’i yedek 36 parlamenterden oluşuyor. Heyetteki sandalyelerin siyasi partilere dağılımı, TBMM'deki parti gruplarının milletvekili oranlarına göre hesaplanıyor. Buna göre, AK Parti 8, CHP 5, DEM 2, MHP, İyi Parti ve Yeni Yol Grubu birer üyeye sahip. Ama CHP’deki bölünme nedeniyle Yeni Parti’nin (YP) 3 ve CHP’nin 2 üyesi olacak. Yunus Emre, Sezgin Tanrıkulu ve Namık Tan zaten AKPM üyesi oldukları için olasılıkla YP’yi temsil edecekler. Yazıyı kaleme aldığım sırada TBMM kanadında resmi listelerin yenilenmesi ve yetki belgelerinin Strasbourg’a iletilmesi süreci tamamlanmamıştı.
Türkiye, AKPM nezdinde tam denetim (full Monitoring) prosedürü altında bulunan 10 ülkeden biri olduğu için hafta boyunca daha çok Denetim Komisyonu’nda gündeme gelecek. Genel Kurul’a paralel yürütülen tematik tartışmalarda, AİHM kararlarının (özellikle Kavala ve Demirtaş kararları) uygulanmaması bu komisyonun metinlerinde ele alınıyor olacak.
Heyetimiz Başkanı Tuğrul Türkeş’in doğal üyesi olduğu Denetim Komisyonu’nun eş Başkanları Avusturyalı Stefan Schennach ile BK’dan (Birleşik Krallık) Lord David Blencathra. Schennach Sosyalistler, Demokratlar ve Yeşiller Grubu SOC’a, Blencathra ise Avrupa Muhafazakârları Grubu ve Demokratik İttifak ECDA’ya mensup. Düzenli aralıklarla saha ziyaretleri gerçekleştiren ve bakanlıklar, yüksek yargı organları, siyasi parti temsilcileri, sivil toplum kuruluşları ve tutuklu bulunan isimlerle görüşmeler yapan eş-raportörler, elde ettikleri bulgular doğrultusunda hazırladıkları Türkiye’nin demokrasi, hukukun üstünlüğü ve insan hakları yükümlülüklerine uyumuna (özellikle AİHM kararlarının uygulanması) ilişkin izleme raporlarını Komisyon’a ve Genel Kurul’a sunarlar. Türkiye için şu an Denetim Komisyonu ve Genel Kurul gündeminde oy hakkını dondurmaya dönük resmi bir taslak karar/önerge bulunduğuna ilişkin bir bilgi bulunmuyor. Ama konu ciddiyetini koruyor. Nitekim raporda yer alması beklenen konuları ana başlıklar halinde şöyle özetlemek mümkün:
1. AİHM kararlarının sistematik ihlali
Raporun omurgasını AİHM Büyük Dairesi’nin Kavala ve Demirtaş kararlarının uygulanmaması ve ihlal prosedürü sürecinin başlatılması oluşturuyor. Bu çerçevede ayrıca Yalçınkaya kararı ve toplu yargılamalara, Yargıtay ve alt mahkemelerin bu karara uyumuna, ByLock kullanımı ve dernek/banka üyelikleri üzerinden verilen mahkûmiyet kararlarındaki suç unsurlarının AİHS’in adil yargılanma hakkına (md 6) ve kanunsuz ceza olmaz ilkesine (md 7) aykırılığına yer veriliyor.
2. Siyasi Çoğulculuk ve Muhalefete Yönelik Yargısal Soruşturmalar:
Muhalefet partilerine mensup belediye başkanları, parti yöneticileri ve milletvekilleri hakkında açılan soruşturmalar ile kayyum atamaları "siyasi çoğulculuğu ve seçmen iradesini zayıflatma riski" başlığı altında raporda yer buluyor.
3. Yargı Bağımsızlığı ve Savunma Makamı:
Hakemlik ve savunma hakkının kısıtlanması, avukatların müvekkillerinin suçlanması ile ilişkilendirilerek tutuklanmaları veya meslekten menedilmeleri raporda sistemik bir sorun olarak kaydediliyor.
4. Anayasa Mahkemesi (AYM) Kararları:
AYM kararlarının birinci derece mahkemeler tarafından uygulanmamasının hukukun üstünlüğü ilkesiyle bağdaşmadığı özellikle vurgulanıyor.
5. İfade, Medya ve Sivil Toplum Özgürlüğü:
Bu başlık altında internete erişim engellemeleri ve dezenformasyon yasasının gazeteciler ve sosyal medya kullanıcıları üzerindeki caydırıcı etkisi (chilling effect) eleştiriliyor.
Eş-raportörlerin sunacağı raporda Türkiye'yi doğrudan üyelikten çıkarma veya oy hakkını dondurma gibi sert radikal yaptırımlar olasılıkla yer almayacak. Buna karşılık rapor, AİHM kararlarına uyum için somut takvim belirlenmesi, yargı mekanizmalarının normatif AİHS standartlarına çekilmesi ve Denetim Süreci'nin sürdürülmesi yönünde tavsiye ve uyarılar içerecek.
1-3 ve 17 Aralık takvimi
Kararları hukuken bağlayıcı olmamakla birlikte, AKPM’nin BK (Bakanlar Komitesi) gündeminde de yer alan yukarıdaki konularda Türkiye üzerinde baskı oluşturmasını doğal karşılamak gerekir. 1-3 Aralık tarihi, BK’nin son İnsan Hakları toplantısında (15-16 Eylül) Kavala v. Türkiye davasında hükümetten mahkûmiyetin sonuçlarının ortadan kaldırılmasına yönelik adımları ve bilgileri sunması için belirlediği tarih. Bu toplantıda ayrıca Kavala’nın derhal serbest bırakılması da istenmişti ama henüz bir gelişme yok. 1-3 Aralık’ta bir sonraki İnsan Hakları toplantısı yapılacak. BK toplantıda Türkiye dosyasını (Kavala, Demirtaş, Yalçınkaya kararları) yeniden masaya yatıracak olasılıkla.
17 Aralık tarihi ise BK’nin 15-16 Eylül tarihli toplantısında Yalçınkaya v. Türkiye kararı ile ilgili. AİHM’in saptadığı ihlalin münferit bir olay değil, binlerce dosyayı etkileyen sistemik bir sorun olduğuna dikkat çeken BK, Türk makamlarından emsal niteliğindeki ihlallerin tekrarını önleyecek genel tedbirleri, yargılama içtihatlarındaki uyum planıyla birlikte 17 Aralık tarihine kadar iletmesini talep etmişti.
Görüldüğü gibi, Türkiye üzerinde AKPM Genel Kurulu’yla başlayan baskı, BK’nin belirlediği tarihlerle yılın son çeyreğinde daha da artacak. Türkiye’nin AKPM’de ve BK’inde temsil haklarının askıya alınmaması için sadece iktidar partisi değil, Birleşik Sol (UEL) gruba mensup DEM Parti dışındaki muhalefet partileri de çaba sarf ediyor. CHP öteden beri bir yandan hükümeti eleştirirken öte yandan Türkiye’nin AK nezdinde temsilinden yana tutum alıyor. Butlan kararından en büyük yarayı alan Yen Parti haklı olarak eleştirilerini sertleştirse de iplerin kopmasından yana olmadığını ve “geleceğin iktidar partisi” refleksiyle hareket edeceğini tahmin etmek zor değil. Birileri “bağımsız milli yargı” söylemini yineleyip dururken, “milli yargının AİHS standartlarına geri döndürülmesi” amacıyla Türkiye’yi AK ve organları içinde tutmak büyük önem taşıyor kuşkusuz.
12 Eylül yönetiminin bile tüm hukuksuzluklarına karşın Türkiye’nin üyeliğini devam ettirmeye önem atfettiği bir kuruluş AK. Dolayısıyla Daimî Temsilcilik’teki bürokratik kadro da on yıllardır gerektiğinde siyasetçileri ikna ederek bu çizginin sürdürülmesine katkıda bulunuyor. İnanıyorum ki çoğunun gönlünde Türkiye’nin bir gün demokrasi kriterlerini karşılayan bir hukuk devletine dönüşeceği umudu var. Bu umutla, 36-37 yıl önce benim de yaptığım gibi, arada Orangerie Parkı’na çıkıp, demokrasiyi içtenlikle benimseyen bir siyasetçinin iktidar olacağı günün hayaliyle iş yoğunluğunun stresini atıyorlar üzerlerinden. Yaklaşan AKPM Genel Kurulu bunları anımsatıyor bana.