Köşe Yazısı
Akın ÖZÇER
Barınma hakkı için kıtasal dayanışma
Sánchez hükümetinin Maricarmen gibi korunmaya muhtaç kişilerin ihlal edilen barınma hakkını hayata geçirmek için sarf ettiği çabayı alkışlamak gerekir. Her ne kadar bu konuda neden daha önce adım atmadığını eleştirenler olsa da. Ayrı ve kapsamlı bir tartışma konusu kuşkusuz ama Türk hükümetinde aynı duyarlılığı bugüne kadar görmüş değiliz. Belirlenen düşük emekli maaşları ve yüksek enflasyonun fırlattığı konut kiraları altında ezilen, kırılgan yaş almış yurttaşlar adeta kendi haline bırakılmış
Madrid’in ünlü Puerta del Sol meydanı günlerdir barınma hakkı için mücadele eden İspanyolların yanı sıra, Avrupa’nın 20 ülkesinden gelen binlerce kiracı sendikası mensuplarına ve eylemciye ev sahipliği yapıyor. Pazar günü ayrıca İspanya’nın çeşitli kentlerinde on binlerce insan barınma hakkını savunmak için sokaklara döküldü. Bu kıtasal hareketi tetikleyen, kiracı olarak 1956’dan beri oturduğu evden talep edilen kirayı ödeyemediği için geçen hafta (23 Eylül) çıkarılan 87 yaşındaki engelli kadın Maricarmen Abascal oldu. Madrid’in mutena semti Retiro’daki evde 500 avro kira karşılığı oturmakta olan yaşlı kadını evden çıkaran ev sahibi Urbagestión isimli bir yatırım fonu. Aylık geliri sadece 1100 avro civarında olan Maricarmen ’den rayiç kira bedeli olarak 2650 avro talep edince evin boşaltılması (desahucio) kaçınılmaz olmuştu.
Sekiz yıl önce iktidara gelirken kiracıların oturdukları evlerden çıkarılması sorununu kökünden çözeceği vaadinde bulunmuş olan Başbakan Pedro Sánchez, olayı “toplumsal trajedi” olarak niteledi. Yeni bir yasal düzenleme sözü vererek iktidar olan Sánchez bu sözünü tutamadığı için hem seçmeni hem de küçük ortağı sol eğilimli Sumar tarafından eleştiriliyor. Aslında salt çoğunluğa hiç sahip olmamış bir Başbakan olarak Sánchez’in bu konuda işi yine kolay değil, zira merkez sağ eğilimli ortakları Katalan Junts ve Bask Milliyetçi Partisi (PNV) mülkiyet hakkına aykırı yasal düzenlemelere karşı çıkıyor.
Kabul etmek gerekir ki Maricarmen ’in yaşadığı sorunun Türkiye’de anlaşılması pek kolay değil. İlk kira sözleşmesinin yapıldığı 1956 yılında, Franco döneminde, kadınların tek başına hukuki işlem yapma kısıtlamaları nedeniyle sözleşmeyi babası imzalamıştı. Babasının vefatı üzerine 1960’ta kira sözleşmesi annesine devrolmuştu. Annesinin de 2005’te vefatıyla kira sözleşmesi bu kez Maricarmen'e devroldu. İspanya'da eski kira sözleşmelerini (renta antigua) düzenleyen 1994 tarihli Şehir Kiraları Kanunu (Ley de Arrendamientos Urbanos), bir sözleşmenin aile içinde en fazla 2 kez devredilmesine (subrogación) izin veriyor. Mülkü satın alan yatırım fonu, Maricarmen’ in devralmasıyla "yasal devir sınırının dolduğunu" belirterek mahkemeye başvurdu. Mahkeme yasadaki iki devir kısıtlaması nedeniyle sözleşmenin hukuken sona erdiğine hükmetti. Yasal olarak kira hakkı bittiği ve Maricarmen talep edilen yeni kirayı ödeyemediği için tahliye gerçekleşmiş oldu.
Türkiye’de eski kiracılar için benzer bir yasal düzenleme yok doğal olarak. O bakımdan iki ülke arasında benzerlik kurarak, konuya “ İspanya’da da benzer trajediler oluyor” yaklaşımıyla mevcut iktidarın yanlış ekonomi politikasını temize çıkarmak mümkün değil. İki yıl süreyle yürürlükte kalan kira artışını yüzde 25 ile sınırlı tutan düzenleme ev sahiplerinin uyguladığı çeşitli yöntemlerle işe yaramadı. Yüksek enflasyon ortamında barınma hakkını koruma amaçlı bu uygulamanın emekli maaşları tırpanlandığı için başarılı olması zaten beklenemezdi. Öyle de oldu. Uzun yıllarca aynı evde oturan, emekli maaşı dışında geliri olmayan yaşlı vatandaşlar, ev sahiplerinin ihtiyaç sebebiyle tahliye hakkını kullanmasıyla astronomik rayiç kira bedelleriyle yüzleşmek zorunda kaldı.
Oysa İspanya’da yıllık enflasyon Ağustos ayı itibariyle yüzde 4,3. Bu oran Şubat 2023’ten bu yana yaşanan en yüksek enflasyon oranı. Dolayısıyla bu sorun Türkiye’deki gibi yüksek enflasyondan değil, kısmen kiralık ev arzında oluşan balondan, kısmen de kiralık evin Madrid’in mutena semtlerinden Retiro Parkı’na iki adım mesafede yer alıyor olmasından kaynaklanıyor. Maricarmen rayiç kira bedelinin yükseldiğini görerek Madrid’de kiraların daha makul seyrettiği örneğin Vallecas veya Usera gibi semtlerdeki bir eve geçmedi. Gerçi o semtlerde de kiralar 900-1000 avro düzeyine yükselmiş durumda. İspanya'da kamuya ait sosyal kiralık konut stoğu toplam konut pazarının sadece yüzde 2'sini oluşturuyor. Avrupa ortalamasının (%9) oldukça altında. Sosyal Hizmetler’in "başka bir semte yönlendirme" önerisi, hem Maricarmen ’in sağlık durumu hem de bu sosyal gerçekler nedeniyle tıkanmış bulunuyor.
Hastanede tedavi altında olan Maricarmen Türkiye’deki milyonlarca emekliden daha şanslı. Bugün ismi sadece Başbakan Sánchez tarafından değil, milyonlarca İspanyol ve Avrupalı tarafından biliniyor çünkü. Hatta durumuyla ilgili olarak bir video yolladığı Pedro Sánchez ‘ten, Pazar günü “Maricarmen, Salı günü bir konut kararnamesi (Real Decreto Ley sobre Vivienda) çıkarmak için hükümet saate karşı yarışıyor” mesajını aldı. Oysa Türkiye’de 40 aydır hak gaspına (yasal faiziyle yaklaşık 1 milyon TL) uğratılmış olan memur emeklilerinin Anayasa Mahkemesi önündeki gösterisinde intihar eden emekli polis memuru Ali Şekeroğlu’na ne yazık ki iktidar cenahından sahip çıkan olmadı izlediğim kadarıyla.
Sánchez nasıl bir kararname öngörüyor?
Başbakan Sánchez'in "saate karşı yarışıyoruz" vurgusuyla gündeme getirdiği acil KHK tasarısı, yaz öncesinde Temsilciler Meclisi’nde reddedilen metinle Sumar'ın talep ettiği sert önlemleri bağdaştırabilir mi büyük bir soru işareti. Tasarıda, belirli bir yaşın üzerinde, yüzde 65 üzeri engeli bulunan hassas durumdaki kiracıların sözleşmelerinin, ev sahibi yatırım fonu (fondo buitre) veya büyük mülk sahibi (gran tenedor) olsa dahi tek taraflı feshedilemeyip otomatik dondurulması üzerinde çalışıldığı anlaşılıyor. Bir önlem olarak, ev sahiplerinin normal konut sözleşmelerinden kaçınarak mevsimlik kiralama formatına geçmesini engelleyecek bazı idari yaptırımlar ve "Stresli konut bölgelerinde" (zonas tensionadas) kiralara geçici tavan fiyat veya dondurma getirilmesi üzerinde duruluyor. Sumar’ın hükümette yer alan Pablo Bustinduy, Ernest Urtasun, Sira Rego gibi bakanlarının ayrıca bu tasarıya Maricarmen’ in evinin kamulaştırılması (expropiación) ve hassas gruplar için tahliyelerin tamamen askıya alınması gibi radikal önlemler üzerinde durdukları biliniyor. Ama tasarıyı hazırlamaktan çok Meclis’ten geçirilmesini hesaba katmak önemli. O bakımdan tasarının yumuşatılması da büyük önem taşıyor.
28 Eylül günlü Demócrata’ da yayımlanan konuyla ilgili haberde tasarıda yer alması beklenen 10 önlemden söz ediliyor. Meclis’teki gruplarla müzakere edilen tasarıda kiralar, ev boşaltmalar, yatırım fonları, turistik daireler, satın alma, vergilendirme ve koruma altındaki evlerle ilgili düzenlemeler yer alıyor. Bu düzenlemelerde ön plana, ilk blokta ev tahliyelerinde Maricarmen gibi kırılgan (vulnerable) kişilerin korunması çıkıyor. İkinci blokta ise yatırım fonları ele alınıyor. Hükümetin eğilimi, bu fonların spekülatif amaçlı ev edinimlerini yasaklamak yönünde. Bu önlem birebir Maricarmen Abascal’ ın içinde bulunduğu durumla örtüşüyor. Pakette ayrıca koruma altındaki konutların inşasında KDV indirimi, kiracılar için vergi yükünü azaltma, buna karşılık turistik daireler için KDV yükünün arttırılması gibi mali önlemler öngörülüyor. Bu önlemlerin ne kadarının Temsilciler Meclisi’nden geçerek uygulanacağını ise ilerideki günlerde göreceğiz.
Barınma temel insan hakkı
Barınma hakkı, ekonomik, sosyal ve kültürel bir insan hakkı olarak uluslararası anlaşmalarda ve birçok ülke anayasasında yer alıyor. 1948 tarihli İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ‘nin 25/1. maddesi şöyle: “Herkesin, kendisinin ve ailesinin sağlığı ve iyi yaşaması için yeterli yaşama standartlarına hakkı vardır; bu hak, beslenme, giyim, konut, tıbbi bakım ile gerekli toplumsal hizmetleri ve işsizlik, hastalık, sakatlık, dulluk, yaşlılık ya da kendi denetiminin dışındaki koşullardan kaynaklanan başka geçimini sağlayamama durumlarında güvenlik hakkını da kapsar. “ Ayrıca 1966 tarihli Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklar Uluslararası Sözleşmesi de 11. maddesinde barınma (konut) hakkından söz ediyor.
İspanyol Anayasası’nın 47. maddesinin ilk fıkrası, “bütün İspanyolların düzgün ve uygun bir konut edinmeye hakkı vardır” diyor. Mevcut anayasamızın “konut hakkı” başlıklı 57. maddesi ise şöyle: “Devlet, şehirlerin özelliklerini ve çevre şartlarını gözeten bir planlama çerçevesinde, konut ihtiyacını karşılayacak tedbirleri alır, ayrıca toplu konut teşebbüslerini destekler.”
Bu itibarla, Sánchez hükümetinin Maricarmen gibi korunmaya muhtaç kişilerin ihlal edilen barınma hakkını hayata geçirmek için sarf ettiği çabayı alkışlamak gerekir. Her ne kadar bu konuda neden daha önce adım atmadığını eleştirenler olsa da. Ayrı ve kapsamlı bir tartışma konusu kuşkusuz ama Türk hükümetinde aynı duyarlılığı bugüne kadar görmüş değiliz. Belirlenen düşük emekli maaşları ve yüksek enflasyonun fırlattığı konut kiraları altında ezilen, kırılgan yaş almış yurttaşlar adeta kendi haline bırakılmış durumda. Fon dolandırıcılığının AK parti mensupları ve yakınlarına uzandığı bugünkü ortamda, bunun acı faturası da sandıkta önüne konulacak elbette.